Zespół II

Podstawy prawne społeczeństwa obywatelskiego

skład Zespołu

 

III posiedzenie, 26 czerwca 2017 r.

W dniu 26.06.2017 r. w siedzibie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów odbyło się trzecie spotkanie Zespołu Eksperckiego ds. podstaw prawnych społeczeństwa obywatelskiego w ramach przygotowywania Narodowego Programu Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego. Przedmiotem spotkania były najbardziej uciążliwe bariery i niedogodności prawne utrudniające działalność organizacji pozarządowych. Spotkanie rozpoczął Pan Wojciech Kaczmarczyk - Dyrektor Departamentu Społeczeństwa Obywatelskiego KPRM witając przybyłych i przedstawiając główną referentką podjętych do dyskusji zagadnień prawnych w osobie Pani dr Marii Supera-Markowskiej z Wydziału Prawa i Administracji UW.

Dyrektor Kaczmarczyk zrelacjonował stan prac nad projektem Ustawy o Narodowym Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego mówiąc o skierowaniu projektu przez Komitet Stały na Radę Ministrów oraz wyjaśniając ostatnią autopoprawkę w postaci zapisu o powołaniu Komitetu ds. pożytku publicznego i wolontariatu.

Dr Supera-Markowska w swej prezentacji skupiła się na problematyce z dziedziny prawa finansowego zwracając uwagę na takie obszary problemowe jak:

  1. Tworzenie i likwidacja organizacji pozarządowych

  2. Prowadzenie działalności gospodarczej i inne źródła finansowania

  3. Rachunkowość

  4. Podatki

W tematyce działalności gospodarczej i źródeł finansowania poruszane były takie kwestie jak: definicja działalności gospodarczej i przechodzenie z działalności odpłatnej pożytku publicznego do działalności gospodarczej. Analizując praktykę działalności organizacji w świetle artykułów 4, 6, 7, 8 i 9 UDPPioW dr Supera-Markowska przedstawiła wątpliwości i trudności rodzące się z zawartych tam nieścisłości w określeniu okresu i rodzaju działalności, wynagrodzeń czy też darowizn. Analizie poddane również zostały poszczególne źródła finansowania organizacji, wśród których na czoło wysunęły się problematyka 1% podatku dochodowego od osób fizycznych,  darowizny oraz spadki i zapisy.

W tematyce rachunkowości i sprawozdawczości omówione zostały dostępne prawne możliwości ich realizacji oraz konieczność spełnienia zarówno wymogów UDPPioW jak i ustawy o rachunkowości. Zwrócona została uwaga na wciąż pojawiającą się trudność w rozdzielaniu przez organizacje kosztów i przychodów dla działalności odpłatnej i nieodpłatnej oraz problem określenia momentu, w którym organizacja przechodzi na działalność gospodarcza. Wspomniane zostały też konsekwencje korzystania z uproszczonej ewidencji kosztów i przychodów, która nie dostarcza wystarczających informacji dla prowadzenia rachunkowości działalności gospodarczej.

W kwestii podatku dochodowego w prezentacji podkreślony został brak zrozumienia w wielu organizacjach dla faktu, ze polskie prawo nie przewiduje zwolnienia podmiotowego z podatku, a organizacje mogą jedynie korzystać ze zwolnień przedmiotowych tzn. uwarunkowanych przedmiotem działalności określonym w zamkniętym katalogu UPDOP (ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych) – art. 17. Ust. 1 pkt 4.  Wiele problemów w tym względzie rodzi się z faktu, że katalog dziedzin działalności pożytku publicznego z UDPPioW jest dużo szerszy w porównaniu z katalogiem przedmiotowym UPDOP. Dodatkowymi zagadnieniami poruszanymi w dziedzinie podatków były otrzymywane świadczenia pozapieniężne, składki członkowskie i przychody z loterii.

W sprawie tworzenia i likwidacji organizacji pozarządowych dr Supera –Markowska zwróciła uwagę na dyskryminujący organizacje wymóg prawny odpowiedzialności osobistej członka zarządu osoby prawnej za zaległości podatkowe i solidarnej odpowiedzialności członków w przypadku stowarzyszeń zwykłych.

W dyskusji mającej miejsce po zakończeniu prezentacji Pani Karolina Goś-Wójcicka z GUS przekazała, że w świetle badań duża część organizacji nie składa deklaracji CIT w przekonaniu, że są podmiotowo zwolnione z tej deklaracji. Brakuje zrozumienia dla pojęć przedmiotowego zwolnienia z podatku i braku podmiotowego zwolnienia ze składania deklaracji podatkowej. Potwierdziła, że większość organizacji ma problemy z rozdzielaniem działalności odpłatnej i nieodpłatnej w księgowaniu kosztów i przychodów, dlatego w sprawozdawczości statystycznej nie rozdziela się kosztów działalności statutowej na nieodpłatną i odpłatną. W kontekście propozycji pani dr Supera–Markowskiej, żeby prawo OPP do 1% podatku PIT rozszerzyć o podatek dochodowy osób prawnych (CIT), zwróciła uwagę na toczące się obecnie prace w MRPiPS nad ustawą o ekonomii społecznej, gdzie taki mechanizm jest dyskutowany w kontekście przedsiębiorstw społecznych oraz czynionych od lat bezskutecznych próbach jego wdrożenia.

Pan Michał Guć, Wiceprezydent Gdyni podejmując problematykę trudności rozdzielenia działalności odpłatnej pożytku publicznego i działalności gospodarczej sugerował konieczność zbadania zgodności przyjętego w Polsce rozwiązania rozróżnienia działalności odpłatnej i gospodarczej z prawem Unii Europejskiej. Zasygnalizował on też problem potrzeby jasnego określenia celów Zespołu i nadania mu nowej formuły z uwagi na jego pomniejszenie się.

Pan Jarosław Supera z Polsko-Hiszpańskiej Fundacji Współpracy i Rozwoju zwrócił uwagę na konieczność bardziej systemowego podejścia do kwestii działania organizacji pozarządowych w Polsce, sugerując gruntowna rewizję istniejącego ustawodawstwa i stworzenie nowego systemu rozwiązań w oparciu o doświadczenia funkcjonujące w innych krajach Unii Europejskiej takich jak : Francja, Włochy, Niemcy czy Hiszpania. Ustawa o pożytku publicznym i wolontariacie, po ostatnich nowelizacjach przestała być praktycznie czytelna i zrozumiała. Obowiązująca powinna być uchylona w całości i  praktycznie napisana od nowa (maksimum na kilku stronach) zachowując logiczną zasadę, iż przepisy podatkowe rachunkowe powinny być wprowadzone  do odpowiednich ustaw, poświęconych tym zagadnieniom podobnie jak kwestie konkursów, zamówień publicznych itp.  Niestety nadal istnieje konieczność nowelizacji Ustawy Prawo stowarzyszeń. Sprawy stowarzyszeń zwykłych powinny regulować jedynie przepisy kodeksu cywilnego (podobnie jak spółek cywilnych). W stosunku do stowarzyszeń rejestrowych powinna być wprowadzona możliwość ich tworzenia z udziałem osób prawnych (przez minimum trzy osoby: prawne i fizyczne). Trzeba jaśniej sprecyzować kwestie dotyczące  tworzenia, rejestracji, rozwiązywania  nadzoru.  Zmienić należy podejście do nadawania statusu organizacji pożytku publicznego – wzorem takich krajów jak Francja, Belgia, Niemcy.  Obowiązujące w Polsce  przepisy są zbyt liberalne, szczególnie wobec możliwości korzystania przez takie organizacje  z odpisów podatkowych – czyli środków publicznych.

Pan Bartosz Pilitowski z Fundacji Court Watch zauważył, ze finansowanie działań organizacji pozarządowych w postaci środków publicznych przekazywanych w ramach zlecania zadań przez administrację jest zjawiskiem dobrym bo organizacje w wielu dziedzinach stają się przedłużeniem państwa. Ważnym jest by dla zrównoważenia tego zjawiska w sferze finansowania rozwinąć filantropię i stworzyć mechanizmy finansowe, które zwiększą dopływ środków ze strony podmiotów gospodarczych – szczególnie istotna byłaby możliwość wspierania organizacji poprzez 1% z podatków od osób prawnych, przy czym wielcy przedsiębiorcy powinni mieć możliwość rozdzielania swego wsparcia na kilka różnych działań i organizacji. Rozwój filantropii jest konieczny by nie utrwalił się społecznie stereotyp, że finansowanie organizacji to tylko zlecanie zadań, 1% od osób fizycznych i zbieranie darowizn do puszek. Pani Martyna Wielińska dodała, że mentalność i stereotypy to często większa bariera niż przepisy, gdyż w wielu sytuacjach przepisy dają możliwości działania, ale problemem jest brak odzewu społecznego.

Na zakończenie spotkania Dyrektor Kaczmarczyk potwierdził, że dużym obecnie wyzwaniem jest zachęcenie dziedziców powstałych w niepodległej Polsce fortun do dzielenia się dziedziczonym majątkiem i do tego konieczne są zmiany w prawie spadkowym. Po wakacjach wraz z utworzeniem Narodowego Centrum potrzebnym będzie powrót do formuły pracy w kilku grupach roboczych, by przyjrzeć się dokładniej poszczególnym ustawom regulującym działalność organizacji pozarządowych i wypracować konkretne rekomendacje do wprowadzania potrzebnych zmian.

II posiedzenie,  22 czerwca 2016 r.

W dniu 22 czerwca 2016 r. w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów odbyło się II posiedzenie Zespołu eksperckiego dotyczące instytucjonalno-legislacyjnych barier rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Spotkaniu przewodniczył min. Wojciech Kaczmarczyk – Pełnomocnik Rządu do Spraw Społeczeństwa Obywatelskiego, a uczestniczyli w nim eksperci sektora pozarządowego.

Spotkanie rozpoczął Pełnomocnik Rządu do Spraw Społeczeństwa Obywatelskiego. Przywitał członków Zespołu i podziękował za uczestnictwo w posiedzeniu. Następnie przekazał głos Pani Agnieszce Rymszy, Doradcy Pełnomocnika Rządu, która zaprezentowała treść przekazanych uczestnikom materiałów, uzupełnionych o elementy, tezy i problemy podniesione w trakcie poprzedniego posiedzenia Zespołu. Podstawą dla przygotowania materiałów była analiza dostępnych badań, prowadzonych dyskusji i efektów wypracowanych stanowisk w trakcie konferencji poświęconych przedmiotowej tematyce. Problemy zostały usystematyzowane wg następujących tematów:

  • funkcjonowanie organizacji pozarządowych,
  • udział obywateli w stanowieniu prawa,
  • inne tematy związane z aktywnością obywateli, w tym poza działalnością pozarządową.

Przeprowadzona analiza w odniesieniu do pierwszego tematu pokazała m.in. następujące problemy:

  • niewykorzystywanie przez samorządy inicjatywy własnej;
  • niedostateczne wspieranie przekazywania realizacji działań;
  • potrzeba posiadania wkładu własnego nawet w sytuacji realizacji zleconych zadań publicznych;
  • brak środków na wybrane kategorie wydatków i na rozwój instytucjonalny organizacji;
  • krótkofalowość projektów;
  • procedury i zasady rozliczania środków;
  • konieczność innowacyjności w projektach;
  • faworyzowanie określonych organizacji w dostępie do projektów;
  • niewykorzystywanie przez administrację publiczną klauzul społecznych w zamówieniach publicznych;
  • długie i skomplikowane procedury rejestracji i derejestracji organizacji pozarządowych w Polsce.

Na podkreślenie zasługuje fakt braku ochrony prawnej osób sygnalizujących i zajmujących się ujawnianiem nieprawidłowości w instytucjach publicznych i innych organizacjach i podmiotach i idący za tym problem braku funduszy na działania prawnicze i rzecznicze oraz opłaty sądowe, niewystarczającej zachęty dla działań filantropijnych na rzecz organizacji społecznych i pozarządowych. Pani Agnieszka Rymsza nawiązała do problemu tzw. „1 procenta”, który nie spełnił swej roli w zakresie wspierania organizacji lokalnych i stał się źródłem dofinansowania osób prywatnych w ramach tworzonych subkont. Wspomniała także o sytuacji związanymi z długotrwałymi pracami nad ustawą o przedsiębiorczości społecznej. Jeżeli chodzi o drugi zakres tematyczny zgłoszone zostały takie problemy jak: ignorowanie instytucji inicjatywy ustawodawczej, niewykorzystywanie mechanizmu konsultacji, preferencje dla instytucji pracodawców, problem z dostępem do informacji publicznej. W ramach trzeciego zakresu tematycznego mieści się problematyka wspierania przez administrację działalności obywateli , sieci obywatelskich oraz progów referendum.

Przedstawione materiały są podstawą do dalszych prac w  Zespole. Zawierają kluczowe hasła, które maja być szczegółowo opracowywane w ramach wyłonionych grup roboczych.

Minister Wojciech Kaczmarczyk odnosząc się do wypowiedzi Pani Agnieszki Rymszy zaznaczył, że w pracach prowadzonych przez Pełnomocnika będą uwzględniane głosy płynące ze środowiska pozarządowego w szczególności jeżeli chodzi o prace nad Narodowym Programem Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (zwanego dalej NPWRSO). Podkreślił również fakt, iż dochodzi do sytuacji odchodzenia od zlecania zadań organizacjom pozarządowym. Przybliżył informacje dotyczące stosowania klauzul społecznych w zamówieniach publicznych w sektorze jednostek rządowych na podstawie aktualnie przedstawionego Monitoringu, który pokazuje, iż na ok. 400 zbadanych jednostek 1/3 stosuje je w zamówieniach. Minister Kaczmarczyk wyjaśnił na jakim etapie są obecnie prace nad projektem ustawy o Narodowym Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, które zostaną podjęte po zgłoszeniu projektu do Rządowego Programu Prac Legislacyjnych oraz cyklem konferencji tematycznych dotyczących rozwoju społeczeństwa obywatelskiego.

Pan Rafał Górski z Instytutu Spraw Obywatelskich zaznaczył, że kwestie referendum winny znaleźć się w drugim bloku dotyczącym udziału obywateli w stanowieniu prawa. Zaznaczył, że niezbędna będzie tu analiza potrzeby zmiany zapisów Konstytucji RP. Podkreślił rolę paneli obywatelskich oraz zgłosił akces do grupy roboczej zajmującej się niniejszą tematyką.

Pan Bartosz Pilitowski z Fundacji Court Watch odniósł się do problemu sygnalistów czyli osób pracujących w instytucjach i ujawniających nieprawidłowości mające miejsce w danej instytucji przez zewnętrzne organy. W tym aspekcie niezbędne jest rozszerzenie definicji ochrony osobowych źródeł informacji.

Pani Magdalena Pękacka z Forum Darczyńców w Polsce podziękowała za przedstawione dokumenty. Podkreśliła, że w jej ocenie mamy do czynienia z wylistowaniem problemów, które powinny podlegać dalszej pogłębionej diagnozie. W odniesieniu do filantropii i zagadnienia budowania mechanizmu zachęcania obywateli i biznesu zwróciła uwagę na fakt, iż w krajach rozwiniętej filantropii udział biznesu nie jest kluczowy (kształtuje się na poziomie 3-5%). 

Pani Urszula Krasnodębska-Maciuła ze Stowarzyszenia Klon/Jawor zgodziła się z przedmówczynią podkreślając, iż również w jej ocenie mamy do czynienia z przypadkowym zebraniem  problemów. Zagadnienia, nad którymi mielibyśmy pracować wymagają uporządkowania i kompleksowego podejścia, czegoś w rodzaju bilansu otwarcia. Można wyjść od analizy aktów prawnych żeby zobaczyć co działa, a co nie i gdzie potrzebne są nowe rozwiązania. Bez całościowego podejścia nasza praca nie będzie mogła służyć stworzeniu strategii rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Potrzebna jest uwspólnienie terminologii gdy mówimy o organizacjach pozarządowych, społeczeństwie obywatelskim.

Pan Michał Guć, Wiceprezydent Gdyni ds. innowacji podziękował za przedstawione materiały. Opierając się na swoim doświadczeniu w pracy Rady Pożytku Publicznego zauważył, iż wypracowywanie właściwej diagnozy sytuacji wymaga dużo czasu. Przedstawione w materiałach wylistowanie problemów jest dobrym rozwiązaniem. Zaproponował następujący podział na grupy tematyczne:

  • realizacja zadań publicznych przez organizacje pozarządowe,
  • rola sektora obywatelskiego (strażnicza, współpraca administracja – organizacje pozarządowe),
  • budowanie (filantropia, „1 procent”, wspieranie rozwoju).

Pan Robert Wodzyński z Instytutu na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris poparł swojego przedmówcę i zgodził się, że trzeba podjąć prace opierając się o przygotowane materiały dokonując ich niezbędnych poprawek i uzupełnień. Przeprowadzenie analizy uznał, za bezprzedmiotowe.

Pan Grzegorz Wiaderek z INPRIS poparł potrzebę przeprowadzenia diagnozy. Wskazał dodatkowo na następujące tematy, które powinny być przedmiotem praz Zespołu:

  • precyzyjne i przyjazne dla organizacji uregulowanie odpłatnej działalności pożytku publicznego oraz działalności gospodarczej organizacji pozarządowych również w aspekcie prawa podatkowego w obliczu planowanych jego reform,
  • bariery udziału organizacji pozarządowych w postępowaniach sądowych - problem opłat sądowych jest tylko jedną z barier
  • praktyka funkcjonowania form współpracy pozafinansowej administracji z organizacjami pozarządowymi i ewentualne w tym zakresie.

Zgodził się z koncepcją pogrupowania zagadnień przedstawionych przez pana Michała Gucia. Poddał pod rozwagę przedstawienie informacji dotyczących projektu ustawy o NPRSO w celu uniknięcia dublowania prac w grupach roboczych w przypadku unormowania podobnych zagadnień w projekcie ustawy. Poprosił o przedstawienie trybu i zakresu pracy przewidzianego dla grup roboczych.

Pan Piotr Frączak z Fundacji Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego wskazał, że na obecnym etapie diagnoza nie jest może potrzebna, ale mając w perspektywie przewidywane zmiany prawa na etapie ich przygotowania i wprowadzania będzie ona niezbędna. Jako niezbędny element do dyskusji nad zmianami pan Frączak podał potrzebę deregulacji prawa w celu wyprowadzenia swobody działalności małych, lokalnych organizacji. W odniesieniu do problemu „1 procenta” i subkont podkreślił, iż jest to efekt interpretacji przepisów. W świetle opinii prawnych wystarczającym działaniem będzie przestrzeganie obowiązującego prawa tj. nie ma potrzeby dokonywania zmiany w tym zakresie. Na pewno należy natomiast sprecyzować możliwość dokonywania darowizn przez samorządy, a nie tylko opierać się na możliwości przekazywania dotacji na ich działania własne. Jako istotną do rozwiązania wskazał potrzebę wprowadzenia uproszczonej i jednolitej sprawozdawczości dla organizacji pozarządowych.

Pan Filip Pazderski z Instytutu Spraw Publicznych zgodził się z potrzebą pogrupowania omawianych zagadnień, co pozwoli uniknąć powielania prac w innych zespołach. Podkreślił, że podstawą do takiego uporządkowania tematów dalszych prac mogą być kategorie, które pojawiły się już w dotychczasowej dyskusji członków zespołu. Zasygnalizował potrzebę wyjaśnienia czy zagadnienia przynależne do zespołu skupiają się tylko wokół sformalizowanego społeczeństwa obywatelskiego czy też powinny przyjmować szerszą perspektywę i uwzględniać również indywidualne inicjatywy podejmowane przez obywateli. Wskazywał też na pewną niespójność w tym zakresie materiału przekazanego członkom zespołu, w którym wymieszano ze sobą różne porządki funkcjonowania społeczeństwa. Jako przykład zagadnienia zdecydowanie wymagającego rozwiązania, ale co do którego potrzeba lepszego uzasadnienia jego umiejscowienia w ramach systemowego wsparcia rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, wskazywał na kwestię ochrony sygnalistów.

Pani Agnieszka Rymsza potwierdziła, że w materiałach zawarte zostały odniesienia dotyczące indywidualnych inicjatyw obywateli.

Pan Michał Guć, Wiceprezydent Gdyni ds. innowacji podkreślił rolę partnerstwa publiczno-prawnego, które otwiera możliwości dla włączenia obywateli do działań na rzecz społeczeństwa.

Pan Robert Wodzyński z Instytutu na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris poprosił o sprecyzowanie trybu i zasad pracy grup roboczych, które mają powstać w ramach Zespołu. Podkreślił, że część uwag zawartych w omawianym materiale odnosi się do stosowanych praktyk, nie zaś do przepisów prawa. Mając to na uwadze oprócz niezbędnych zmian w przepisach prawa zasugerował wydanie wytycznych i zaleceń czyli tzw. miękkich instrumentów. Istotne w jego ocenie jest uzyskanie odpowiedzi na możliwość wpływania administracji rządowej na samorządy terytorialne w aspekcie zasady subsydiarności. W części wypowiedzi dotyczących konkretnych problemów podniósł problem rejestracji i derejestracji organizacji i rozważenie stworzenia rejestru administracyjnego. Jeżeli chodzi o ignorowanie inicjatyw obywatelskich Pan Wodzyński zaproponował wprowadzenie progów, od których obligatoryjnie projekty winny być rozpatrywane w Sejmie. Zaproponował także, przygotowanie w ramach wytycznych czy też zaleceń dotyczących obowiązku udzielania informacji w ramach dostępu do informacji publicznej.

Min. Wojciech Kaczmarczyk podziękował za wszystkie głosy i podsumowując dotychczasową dyskusję poinformował, iż przedstawione na posiedzeniu Zespołu materiały należy traktować jako katalog spraw, który będzie przedmiotem dalszej analizy w świetle obecnie obowiązujących przepisów prawa. Efektem tych prac ma być przygotowanie dokumentu będącego podstawą dla przygotowania NPRSO obejmującego przepisy oraz ustrukturalizowaną propozycję zmian. W odniesieniu do pytań o zakres, cel i tryb prac grup roboczych podkreślił, iż będą to ciała pomocnicze, których zadaniem będzie skatalogowanie przepisów prawa wymagających zmiany. Min. Kaczmarczyk poinformował, iż przygotowywana ustawa o Narodowym Centrum jest ustawą kompetencyjną i jej zakres nie będzie się pokrywał z przedmiotem prac zespołów eksperckich.

W dalszej części spotkania odbyła się dyskusja poświęcona podziałowi grup roboczych. Podstawą dyskusji był podział przedstawiony przez pana Michała Gucia, Wiceprezydenta Gdyni ds. innowacyjności.

Pan Piotr Frączak z Fundacji Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego zaproponował następujący podział:

  • wsparcie obywateli w działaniach integracyjnych na rzecz społeczeństwa obywatelskiego,
  • rzecznictwo obywateli w stanowieniu prawa,
  • usługi – organizacje pozarządowe jako usługodawcy na rzecz obywateli.

Docelowo wg. pana Frączaka należy stworzyć strategiczną mapę drogową dla obywateli, którzy chcą prowadzić działalność na rzecz społeczeństwa. Istotne jest także wydzielenie zespołu/grupy do spraw deregulacji.

Pan Min. Wojciech Kaczmarczyk przychylił się do propozycji grupy deregulacyjnej jako istotnego elementu w przygotowywaniu NPRSO. Jednocześnie podniósł pod rozwagę, aby w każdej z grup tematycznych usystematyzować przepisy, które mają być zmienione bez potrzeby tworzenia odrębnej czwartej grupy.

Pan Bartosz Pilitowski z Fundacji Court Watch zaproponował podział na dwie grupy tj. wymagające dużego wkładu pracy i drugą tzw. szybkiego rozwiązania.

Pan Michał Guć, Wiceprezydent Gdyni ds. innowacji zaproponował, aby Zespół posiadał także rolę kontrolującą wykonanie przez poszczególne resorty wskazanych w wypracowanym Programie założeń i celów.

Pan Min. Wojciech Kaczmarczyk podziękował za udział w spotkaniu i dyskusję, co do sposobu pracy grup roboczych. Jako wyjściową przyjął założenie dotyczące podziału na trzy obszary tematyczne. Po spotkaniu Zespołu zostanie opracowana formuła dalszej pracy i formie mailowej przekazana uczestnikom spotkania.

 

I posiedzenie, 27 kwietnia 2016 r.

W dniu 27 kwietnia 2016 r. w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów odbyło się spotkanie dotyczące założeń Narodowego Programu Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w szczególności podstaw prawnych społeczeństwa obywatelskiego. Spotkaniu przewodniczył min. Wojciech Kaczmarczyk – Pełnomocnik Rządu do Spraw Społeczeństwa Obywatelskiego. W spotkaniu uczestniczyli eksperci sektora pozarządowego.

Pierwsza część spotkania poświęcona była formule pracy Zespołu. Pełnomocnik wysłuchał propozycji uczestników co do organizacji pracy Zespołu i zaproponował, aby spotkania Zespołu eksperckiego odbywały się regularnie, a materiały ze spotkań dostępne były dla wszystkich członków Zespołu. Zaznaczył ponadto, że spotkania nie mają charakteru poufnego i że liczy na merytoryczną dyskusję i ewentualną konstruktywną krytykę.

Dalszą część spotkania poświęcono na dyskusję merytoryczną dotyczącą reformy systemu instytucjonalno-prawnego III sektora.

Pełnomocnik poinformował, że trwają prace legislacyjne nad projektem ustawy o Narodowym Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego. Projekt zostanie przedstawiony członkom Zespołu w perspektywie kilku tygodni. Pełnomocnik nawiązując do spotkania, które odbył w dniu 25 kwietnia br. z Panem Robem Wilsonem, Brytyjskim Ministrem Społeczeństwa Obywatelskiego w Cabinet Office, zapowiedział organizację cyklicznych forów wymiany dobrych praktyk polskich i brytyjskich organizacji pozarządowych.

Pierwszą podniesioną kwestią była diagnoza obecnej sytuacji w III sektorze. Pan Robert Wodzyński z Fundacji Ordo Iuris zapytał, czy celem Rządu jest praca nad fundamentalnym przeformułowaniem systemu funkcjonowania NGO w Polsce, czy chodzi o reformę już istniejących OPP. Podkreślił, że praca Zespołu powinna kłaść szczególny nacisk na kształtowanie postaw obywatelskich.

Pani Magdalena Pękacka z Forum Darczyńców zwróciła uwagę, że punktem wyjścia do prac Zespołu oraz innych Zespołów, których prace będą zachodzić niejednokrotnie na siebie powinno być podjęcie dyskusji na temat wspólnej diagnozy sytuacji.

Pełnomocnik podkreślił, że dostępne jest bardzo wiele źródeł informacji dotyczących funkcjonowania organizacji pozarządowych w Polsce i liczy, że jednym z efektów prac Zespołu będzie wspólne wypracowanie spójnego materiału diagnostycznego. Uczestnicy spotkania odnosząc się do zaprezentowanych przez Pełnomocnika założeń Narodowego Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego wyrazili wątpliwość co do potrzeby centralizacji instytucjonalnej tego zagadnienia. Pełnomocnik zapewnił, że ważne jest horyzontalne rozłożenie wsparcia (Korpus Solidarności, Fundusz Inicjatyw Obywatelskich, Fundusz Grantów Instytucjonalnych), a nie na centralizacja. Formuła Centrum ma mieć charakter partycypacyjny. Pełnomocnik zaprosił członków Krajowego Panelu Ekspertów do współpracy na wszystkich etapach prac.

W kolejnej części spotkania Pełnomocnik oddał głos uczestnikom spotkania.  Poprosił o krótkie wypowiedzi na temat oczekiwanych działań na rzecz likwidacji barier w obszarze III sektora.

Pani Ewa Leś z Uniwersytetu Warszawskiego wyraziła zadowolenie z obecności organizacji strażniczych, a także organizacji „socjalno-usługowych” w pracach roboczych Zespołu. Potrzebne jest wzmocnienie tych podmiotów obywatelskich, które świadczą usługi publiczne - ważne usługi wspólnego interesu społecznego. Zwróciła uwagę, że znaczącą obecnie barierą w funkcjonowaniu organizacji prowadzących „twarde” usługi społeczne, takie jak prowadzenie szkół, hospicjów itp. jest przepis znowelizowanej ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie pozwalający tym jednostkom na zawieranie umów z urzędem miasta na okres maks. 5 lat. Rozwiązaniem jest długofalowe kontraktowanie. Podniosła również problem ciągłego „uganiania się” organizacji za grantami zamiast realizowania zadań,  do których zostały powołane. Wysunęła postulat, aby 1% odpisu od podatku dochodowego otrzymywały nie tylko OPP, ale również i inne mniejsze lokalne organizacje.

Pan Grzegorz Wiaderek z INPRIS uznał, że zmiany prawne należy ograniczyć do niezbędnego minimum. Chodzi bowiem o bezpieczeństwo prawne organizacji. Wiele rekomendacji jest już gotowych (ustawa o sygnalistach, ustawa o fundacjach). Zaproponował uporządkowanie pracy Zespołu poprzez ujęcie tematów w grupy. Uwagę należy zwrócić na ustawy niedotyczące wprost NGO, takie jak ustawa o ochronie danych osobowych, kodeks postępowania administracyjnego oraz prawo dotyczące organizacji strażniczych.

Pan Michał Guć z Urzędu Miasta Gdynia zwrócił uwagę na obecnie funkcjonujący system finansowania organizacji, który nie zachęca do kreatywności. Częściej wybierane są projekty, które już działają tzw. „bezpieczne”. Taka praktyka ma niesłychanie negatywny wpływ na promowanie innowacyjności w III sektorze. Poruszył także temat zmian w sektorze obywatelskim związanych ze zmianami społecznymi. Dziś duża część aktywności obywatelskiej przenosi się do różnego rodzaju nieformalnych sieci, często w przestrzeni wirtualnej - nie można o tym zapominać.

Aleksander Waszkielewicz z Instytutu Rozwoju Regionalnego nawiązał do problemu braku programowania działań. Państwo rozdziela środki „po równo” i nie jest zainteresowane wynikami na poziomie regionalnym i centralnym. Zaproponował, aby organizacje miały taką samą pozycję konsultacyjną jak organizacje pracodawców, czy związki zawodowe. Podniósł również problem przyznawania środków unijnych w konkursach dotyczących wsparcia osób wykluczonych - w 80 % firmom komercyjnym. Próg wejścia jest bardzo wysoki, np. bardzo obszerne wytyczne.

W nawiązaniu do wcześniejszych wypowiedzi Pan Robert Wodzyński z Fundacji Ordo Iuris zauważył, że podniesione wcześniej problemy i bariery zapewne istnieją, jednak należy postawić sobie pytanie, czy praca Zespołu i działania Rządu iść powinny ku regulowaniu wszelkich procedur, czy pozostawiony powinien być pewien margines swobody administracyjnej, przy założeniu odpowiedniego przygotowania merytorycznego i wrażliwości urzędników. Odnosząc się do wypowiedzi Pana Michała Gucia dotyczącej nowych przestrzeni działania organizacji, zwrócił uwagę, że pewne ramy prawne dotyczące szczególnie środków
publicznych powinny obowiązywać.

Pani Irena Gadaj z Funduszu Lokalnego Ziemi Biłgorajskiej zwróciła uwagę na konieczność budowania nowych kanałów komunikacji i finansowania miedzy sektorem organizacji pozarządowych, administracją, biznesem i obywatelami. Statystyki dotyczące ilości organizacji powinny przekładać się na wskaźniki zatrudnienia. Należy wprowadzić system darowizn i donacji na rzecz III sektora wzorem np. USA. Potrzebne jest również rozwinięcie filantropii, czy też zachęt do ofiarności na rzecz NGO w prawie spadkowym. Powinno się poszukać nowych źródeł finansowania, obecnie niestosowanych, a znanych na świecie. To jest droga rozwoju dla III sektora. W odniesieniu do kwestii 1 %, zdystansowała się do wypowiedzi Pani Ewy Leś. Organizacje nieprowadzące DPP powinny jednak być obłożone większymi obostrzeniami.

Natomiast Pani Magdalena Arczewska z Uniwersytetu Warszawskiego przyłączyła się do głosu Pani Ewy Leś dotyczącego 1 % oraz koncepcji zlecania zadań publicznych organizacjom pozarządowym. Zwróciła uwagę, że w Polsce organizacje pozarządowe realizują zadania publiczne i często zmuszone są część kosztów pokrywać z własnych środków. To jest kwestia wkładów własnych wnoszonych przez organizacje. Zwróciła ponadto uwagę, że poza procedurami i legislacją niezwykle ważne jest kreowanie oddolnej aktywności. Należałoby zastanowić się nad tym, co zrobić, aby wykorzystać ten potencjał.

Pani Karolina Goś-Wójcicka z GUS przedstawiła statystyki dotyczące finansowania III sektora. Powiedziała, że organizacje pozarządowe jako najczęstszą barierę swojego działania wskazują brak wystarczających środków finansowych na prowadzenie działalności. Środki finansowe pochodzące z 1% podatku PIT stanowią jedynie 2% wśród łącznych przychodów wszystkich organizacji, a więc nawet bardziej równomierny ich rozkład między organizacjami nie wypłynie znacząco na kondycję finansową organizacji. Za to ponad połowa organizacji korzysta ze środków publicznych, w tym samorządowych, które odgrywają ważną rolę w ich budżetach, natomiast patrząc z drugiej strony – samorządy terytorialne przeciętnie przekazują na zlecanie zadań organizacjom w trybach ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie jedynie 1% swoich budżetów. Uznała, że jest jeszcze potencjał zwiększenia udziału organizacji pozarządowych w świadczeniu usług na poziomie administracji samorządowej. Ponownie podniosła kwestię niskiej kultury filantropii w Polsce. Zwróciła uwagę, że obywatele nie przekazują pieniędzy organizacjom na taką skalę, jak ma to miejsce w innych krajach. Nie jest to jednak kwestia prawna, a bardziej edukacyjna. Nad tym należy się pochylić. Statystyki dotyczące przynależności do organizacji nie są również najlepsze. Organizacje pod względem liczby członków kurczą się, nie rosną. Co jeśli będzie nadal postępować w dłuższej perspektywie czasowej może prowadzić  do obniżenia legitymizacji organizacji. Podniosła także kwestię potrzeby koordynacji między różnymi resortami tworzenia przepisów dotyczących społeczeństwa obywatelskiego, tak żeby nowe, wdrażane rozwiązania uwzględniały również potrzeby związane z monitorowaniem ich skuteczności. Dane powinny być tak przygotowywane (cyfrowo), żeby w sposób szybki mogły być agregowane do potrzeb statystycznych, a co za tym idzie, aby można było prowadzić efektywny monitoring.

Pani Magdalena Pękacka z Forum Darczyńców zwróciła uwagę, że znowelizowana ustawa o rachunkowości zawiera wzór sprawozdania, który nie pozwala organizacjom zawrzeć ważnych dla siebie i potencjalnych grantodawców informacji.  Nie ma natomiast potrzeby zmian w ustawie o fundacjach.

Pan Piotr Waglowski z Vagla.pl zdystansował się od projektu ustawy o rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, w to miejsce zaproponował ustawę o procesie stanowienia prawa tj.
o procesie legislacyjnym.

Pan Filip Pazderski z Instytutu Spraw Publicznych zwrócił uwagę, aby zadbać o koordynację Zespołów eksperckich między sobą, co pozwoli rozgraniczyć zakres tematyczny podejmowanych przez nie dyskusji. Wskazywał, że jednym z celów prac nad systemem prawnym funkcjonowania podmiotów społeczeństwa obywatelskiego powinno być zapewnienie możliwie szerokiej dywersyfikacji źródeł finansowania ich działalności. Zgadzając się z opiniami przedmówców podkreślających, że nie warto wyważać otwartych drzwi i lepiej korzystać z rozwiązań wypracowanych już w sektorze, przytoczył konkretny przykład ustawy o przedsiębiorstwie społecznym. Upowszechnienie w rezultacie tej formy działalności organizacji pozarządowych służyłoby nauce wśród nich biznesowego sposobu myślenia oraz ich przygotowaniu na czas, gdy stopnieje strumień pieniędzy publicznych (np. unijnych).

Włodzimierz Dola z Fundacji Inicjatyw Młodzieżowych w swojej wypowiedzi podkreślił, że w założeniach brakuje nakreślenia priorytetów. Jego zdaniem jednym z takich priorytetów jest budowanie społeczeństwa obywatelskiego przez rozwój przedsiębiorczości.

Pełnomocnik podziękował uczestnikom za głosy – także te sprzeczne ze sobą. Podkreślił, że bardzo bliskie mu są spojrzenia prezentowane podczas spotkania szczególnie te dotyczące odblokowywania nowych źródeł finansowania (filantropia, zapisy spadkowe). Zadeklarował, że jako Pełnomocnik Rządu do Spraw Społeczeństwa Obywatelskiego będzie realizował działania podnoszące świadomość i aktywność obywatelską.