Dyskryminacja ze względu na płeć

Dyskryminacja ze względu na płeć to nierówne traktowanie kobiet lub mężczyzn ze względu na ich przynależność do danej płci, które nie jest uzasadnione obiektywnymi przyczynami.
Dyskryminacja nie odnosi się wyłącznie do sytuacji, w której kobiety są dyskryminowane przez mężczyzn albo mężczyźni przez kobiety, ale ma miejsce także wówczas, kiedy, stosując kryterium płci, jakaś kobieta dyskryminuje inne kobiety, a mężczyzna innych mężczyzn.
 
Z dyskryminacją ze względu na płeć mamy do czynienia zarówno wtedy, gdy dana osoba jest gorzej traktowana, gdyż przynależy do określonej płci (dyskryminacja bezpośrednia), jak i wtedy, gdy płeć nie jest oficjalnym kryterium nierówności – np. wówczas, kiedy pozornie neutralne prawo, polityka czy praktyka dają negatywny efekt dla osób należących do określonej płci (dyskryminacja pośrednia).
 
Dyskryminacja ze względu na płeć może przejawiać się w formie mechanizmów dyskryminujących kobiety lub mężczyzn, jako całe grupy oraz w formie dyskryminacji konkretnej osoby ze względu na jej płeć.
 
Dyskryminacja ze względu na płeć związana jest ze stereotypami dotyczącymi płci, to znaczy uogólnionymi przekonaniami dotyczącymi tego, jakie są kobiety i jacy są mężczyźni. Posługiwanie się stereotypami w relacji z konkretną osobą jest niesprawiedliwe, może być również krzywdzące.
 
Przejawem dyskryminowania jest też zachęcanie innych do dyskryminacji ze względu na płeć, a także każde nieakceptowane zachowanie o charakterze seksualnym lub odnoszące się do płci pracownika, którego celem lub skutkiem jest naruszenie godności lub poniżenie albo upokorzenie drugiej osoby. Molestowanie seksualne może wyrażać się w konkretnych czynach, słowach oraz w tworzeniu bądź umożliwianiu powstawania nieprzyjemnej atmosfery o podtekście seksualnym. Molestować seksualnie mogą zarówno mężczyźni, jak i kobiety. Jednak zarówno ze względu na stereotypy płciowe, (według których to mężczyzna jest stroną inicjującą kontakty seksualne), jak i strukturę władzy (molestującym jest zazwyczaj ktoś na wyższym lub równorzędnym stanowisku), o wiele częściej jego ofiarą padają kobiety. Molestowanie przybiera czasem formę lekceważenia lub nadmiernej poufałości.
 
Dyskryminacją jest także wygłaszanie wszelkich generalizujących komentarzy i żartów opartych na stereotypach płci oraz ocenianie kobiet (i mężczyzn) przez pryzmat ich urody i publiczne komentarze na ten temat. Dyskryminujący charakter mają również negatywne komentarze i złośliwości odnoszące się do specyfiki biologicznej kobiet lub mężczyzn i jej związków ze zdolnościami intelektualnymi.
 
Dyskryminujący charakter mają także wypowiedzi marginalizujące, lekceważące czy wyśmiewające problem przemocy wobec kobiet, molestowania seksualnego bądź dyskryminacji ze względu na płeć.
 
 
 
Początki działań mających na celu przeciwdziałanie dyskryminacji ze względu na płeć wiążą się z ochroną praw kobiet, jako grupy która częściej padała i nadal pada ofiarą dyskryminacji. Pierwszym znaczącym dokumentem międzynarodowym dotyczącym praw kobiet, była Międzynarodowa Konwencja w Sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Kobiet (CEDAW), uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 18 grudnia 1979 roku. Akt ten wszedł w życie 3 września 1981 roku, po uzyskaniu ratyfikacji przez 20 Państw-stron, wśród których znajdowała się Polska, która przystąpiła do Konwencji w 1980 r. W tym samym dniu powyższa konwencja zaczęła obowiązywać również w stosunku Polski. Ratyfikując Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, określaną także jako Międzynarodowa Karta Praw Kobiet, państwa zobowiązały się do podjęcia działań na rzecz eliminacji jakiegokolwiek różnicowania w traktowaniu, ograniczenia czy też wykluczenia dokonywanego ze względu na płeć, zarówno w sferze publicznej, takiej jak życie polityczne czy rynek pracy, jak i prywatnej, domowej.
 
Traktat Amsterdamski wprowadził, do części I Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, zatytułowanej „Zasady”, artykuł 13, który stwarza możliwości działań wspólnotowych nakierowanych na zwalczanie dyskryminacji. Zgodnie z artykułem 13 Wspólnota może podjąć środki niezbędne do zwalczania wszelkiej dyskryminacji ze względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne, religię, przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną.
 
Tekst Konwencji składa się z 30 artykułów podzielonych na 4 części.
 
Artykuł 1 zawiera definicję pojęcia „dyskryminacja kobiet”, którą jest „wszelkie zróżnicowanie, wyłączenie lub ograniczenie ze względu na płeć, które powoduje lub ma na celu uszczuplenie albo uniemożliwienie kobietom, niezależnie od ich stanu cywilnego, przyznania, realizacji lub korzystania na równi z mężczyznami z praw człowieka oraz podstawowych wolności w dziedzinach życia politycznego, gospodarczego, społecznego, kulturalnego,obywatelskiego i innych”.
 
Istotne znaczenie ma również art. 2 Konwencji. Brzmienie tego przepisu wyraża normę prawną, nakładającą na Państwa-Strony szereg obowiązków.
 
"Państwa-Strony potępiają dyskryminację kobiet we wszelkich jej formach oraz zgadzają się prowadzić, za pomocą wszelkich odpowiednich środków i bez zwłoki, politykę likwidującą dyskryminację kobiet i w tym celu zobowiązują się:
a) wprowadzić zasadę równości mężczyzn i kobiet do swych konstytucji państwowych lub innych odpowiednich aktów ustawodawczych, jeżeli dotychczas tego nie uczyniły, oraz zapewnić w drodze ustawodawczej lub za pomocą innych środków realizację tych zasad w praktyce,
b)  podjąć stosowne kroki ustawodawcze i inne działania, obejmujące tam, gdzie to niezbędne, sankcje i zabraniające wszelkiej dyskryminacji kobiet,
c)  ustanowić ochronę prawną praw kobiet na zasadach równości z mężczyznami oraz zapewnić w drodze postępowania przed właściwymi sądami państwowymi i innymi organami publicznymi skuteczną ochronę kobiet przed wszelkimi aktami dyskryminacji 
d) powstrzymać się od zaangażowania w jakiekolwiek działania i praktyki dyskryminujące kobiety i zapewnić, aby władze i organy publiczne działały zgodnie z tym obowiązkiem
e)  podejmować wszelkie stosowne kroki, aby likwidować dyskryminację kobiet przez jakiekolwiek osoby, organizacje i przedsiębiorstwa,
f)  podejmować wszelkie stosowne kroki, łącznie z ustawodawczymi, w celu zmiany lub uchylenia istniejących ustaw, zarządzeń, zwyczajów lub praktyk, które dyskryminują kobiety,
g)  uchylić wszelkie przepisy karne, które dyskryminują kobiety."
 
 
Istotną kwestią jest wprowadzenie przez Konwencję możliwości stosowania przez Państwa-strony tymczasowych środków dyskryminacji pozytywnej. Artykuł 4 § 1 Konwencji stanowi, iż stosowanie przez Państwa-strony środków zmierzających do przyspieszenia faktycznej równości mężczyzn i kobiet nie będzie uważane za akt dyskryminacji, środki te jednakże muszą być tymczasowe (uchylone z chwilą osiągnięcia celów w zakresie równości szans i równego traktowania) i nie mogą w żaden sposób pociągać za sobą utrzymania nierównych lub odrębnych standardów.
 
W art. 5 Konwencja odwołuje się natomiast do walki ze stereotypami stanowiąc m.in., iż „Państwa-strony podejmą wszelkie stosowne krokiw celu zmiany społecznych i kulturowych wzorców zachowania mężczyzn i kobiet w celu osiągnięcia likwidacji przesądów i zwyczajów lub innych praktyk, opierających się na przekonaniu o niższości lub wyższości jednej z płci albo na stereotypach roli mężczyzny i kobiety”.
 
Konwencja jest regulacją kompleksową. Stoi na straży praw zarówno osobistych i politycznych, jak i gospodarczych, społecznych i kulturalnych. II część Konwencji dotyczy m.in. kwestii uczestnictwa kobiet w życiu publicznym i politycznym (art. 7), uczestniczenia kobiet w polityce międzynarodowej (art. 8), praw związanych z nabywaniem, zmianą lub zachowaniem obywatelstwa (art. 9). Część III Konwencji zawiera natomiast postanowienia w materii praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, a zatem dotyczące dostępu dla kobiet na równi z mężczyznami do edukacji (art. 10), likwidacji dyskryminacji kobiet w dziedzinie zatrudnienia (art. 11), dostępu do opieki zdrowotnej (art. 12), likwidacji dyskryminacji kobiet żyjących na obszarach wiejskich (art. 14). Część IV odnosi się natomiast do równości kobiet na płaszczyźnie prawa (art. 15) oraz likwidacji dyskryminacji kobiet we wszystkich sprawach wynikających z zawarcia małżeństwa i stosunków rodzinnych (art. 16). W części V Konwencji zawarto artykuły dotyczące Komitetu CEDAW. Wdrażanie postanowień Konwencji nadzorowane jest przez specjalny Komitet ONZ ds. Eliminacji Dyskryminacji Kobiet. W 1999 roku Zgromadzenie Ogólne przyjęło protokół dodatkowy do tej konwencji, dopuszczający możliwość wnoszenia indywidualnej lub grupowej skargi.
 
Zgodnie z art. 18 Konwencji Państwa-strony są zobowiązane przedstawić Komitetowi co cztery lata (lub częściej, jeśli Komitet się o to zwróci) sprawozdanie dotyczące „kroków ustawodawczych, sądowych, administracyjnych lub innego rodzaju” podjętych przez dane państwo w celu realizacji Konwencji.
 
Przez wiele lat aktywność UE w dziedzinie walki z dyskryminacją skupiała się na zapobieganiu dyskryminacji ze względu na narodowość i płeć. W 1997 r. państwa członkowskie jednogłośnie przyjęły jednak traktat z Amsterdamu. 
 
W 1997 r., państwa członkowskie Unii Europejskiej jednogłośnie przyjęły Traktat z Amsterdamu. Artykuł 2 Traktatu stwierdza, że równość kobiet i mężczyzn jest jednym z podstawowych celów Unii mających przyczynić się do harmonijnego i trwałego rozwoju gospodarczego, podnoszenia standardu i jakości życia, spójności gospodarczej i społecznej. Dla osiągnięcia tych celów państwa członkowskie zobowiązane są do zbliżania swoich ustawodawstw w stopniu koniecznym dla funkcjonowania wspólnego rynku. Ponadto zobowiązane są popierać koordynację polityk zatrudnienia, prowadzić politykę społeczną, wzmacniać ekonomiczną i społeczną spójność Europy. Natomiast artykuł 3 (określający sposoby realizacji postawionych przed Wspólnotą celów) w ustępie 2 wskazuje, iż „we wszelkich działaniach określonych w niniejszym artykule Wspólnota zmierza do zniesienia nierówności oraz wspierania równości mężczyzn i kobiet”. Traktat Amsterdamski wprowadził, do części I Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, zatytułowanej „Zasady”, artykuł 13, który nadał Wspólnocie nowe uprawnienia do walki z dyskryminacją. Zgodnie z artykułem 13 Wspólnota może podjąć środki niezbędne "do zwalczania wszelkiej dyskryminacji ze względu na płeć, rasę lub pochodzenie etniczne, religię lub światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną”.
 
Jednym z najważniejszych zapisów prawnych dotyczących równości kobiet i mężczyzn jest artykuł 141 Traktatu Amsterdamskiego. Przepis ten zakazuje dyskryminacji i wyznacza priorytety UE w dziedzinie równych praw obu płci.  Są to m.in.: prowadzenie tzw. pozytywnej dyskryminacji oraz gender mainstreaming
 
 Art. 141 (119) Traktatu Amsterdamskiego
 
1. Każde państwo członkowskie powinno zapewnić stosowanie zasady jednakowego wynagrodzenia mężczyzn i kobiet za jednakową pracę.
 
2. Za wynagrodzenie w rozumieniu niniejszego artykułu należy uważaæ zwykłe uposażenie podstawowe lub minimalne i wszelkie inne korzyści świadczone bezpośrednio lub pośrednio, w gotówce lub w naturze, przez pracodawcę pracownikowi z tytułu zatrudnienia.
 
Równość wynagrodzenia, bez dyskryminacji ze względu na płeć, oznacza:
 
a) że wynagrodzenie za tę samą pracę wykonywaną w systemie akordowym, będzie ustalone w oparciu o tę samą jednostkę miary;
 
b) że wynagrodzenie za pracę, obliczane na podstawie czasu pracy, będzie jednakowe za jednakową prace.
 
3. Rada działając w trybie określonej w art. 189b, po konsultacji z Komitetem Ekonomicznym i Społecznym, podejmie stosowne środki, które zapewnią stosowanie zasady równych szans i równego traktowania mężczyzn i kobiet w sferze związanej z zatrudnieniem i wykonywaniem zawodu, w tym także zasady równego wynagrodzenia za równą pracę lub prace równej wartości.
 
4. Przez wzgląd na potrzebę zapewnienia w praktyce pełnej równości kobiet i mężczyzn w życiu zawodowym zasada równego traktowania nie wyklucza utrzymywania lub wprowadzania przez państwa członkowskie rozwiązań i środków prawnych przewidujących specjalne prerogatywy dla nieproporcjonalnie nisko reprezentowanej płci w celu ułatwienia jej przedstawicielom wykonywania pracy zawodowej lub w celu zapobieżenia albo rekompensowania utrudnień w przebiegu kariery zawodowej.
 
 
 
Aby wprowadzić w życie postanowienia artykułu 13, Unia Europejska przyjęła dwie dyrektywy proponujące minimalne standardy prawnej ochrony przed dyskryminacją w Unii Europejskiej:
 
 
 
 
 

Akty prawne

 

Organizacji Narodów Zjednoczonych

 
 
 
 
 
 

Unii Europejskiej

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Pliki do pobrania: